Zdrowie i rozgrzewka

Jak oceniać zmęczenie i obciążenie treningowe dzieci

Zawodniczki w rozciąganiu na końcu treningu

Trener widzi dzieci na treningu, ale nie widzi, jak śpią, co jedzą, ile mają zajęć w szkole i jak się czują po powrocie do domu. A to właśnie te rzeczy decydują o tym, jak dziecko znosi obciążenie. Dlatego pomaga proste narzędzie: pytać dziecko o to, jak się czuje, i reagować na odpowiedzi.

Ten wpis opisuje kilka prostych sposobów oceniania zmęczenia i obciążenia treningowego u dzieci, opartych na literaturze. Ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani fizjoterapeuty. Jak wykorzystujemy te narzędzia w planie siły, opisujemy w podręczniku.

Dlaczego warto pytać dzieci o trening

Obciążenie treningowe to nie tylko to, co dziecko robi na sali, ale też to, jak je odczuwa. Dwoje dzieci wykona ten sam trening, a jedno wyjdzie świeże, drugie wyczerpane. Siła jest zwykle małą częścią tygodnia, a główne obciążenie robi sama gimnastyka, dlatego patrzymy na cały tydzień, nie tylko na siłę.

Pytanie dziecka o samopoczucie ma też drugą zaletę: daje mu sygnał, że trener interesuje się nim, a nie tylko wynikami. Dziecko uczy się wtedy zauważać własne odczucia i o nich mówić, a to wartościowa umiejętność w sporcie.

Prosta skala po treningu

Najprostsze narzędzie to krótkie pytanie po treningu: jak ciężki był dzisiejszy trening? Dziecko odpowiada na skali od 0 do 10. Dla młodszych dzieci, do około 10 lat, sprawdza się wersja z pięcioma buźkami zamiast liczb. Podejście wzorowane jest na ocenie wysiłku po treningu opisanej przez Fostera i współpracowników w 2001 roku.

Jak używać wyników? Zwykle patrzysz na trend, a nie na pojedynczą odpowiedź. Jeśli kilka treningów z rzędu dziecko ocenia jako bardzo ciężkie albo nagle rośnie liczba godzin w tygodniu, następna sesja powinna być lżejsza. Konkretne progi, które stosujemy w klubie, są regułami praktycznymi OGC, a nie wynikiem badań na dzieciach, i opisujemy je w podręczniku.

Sen i energia

Sen jest jednym z najważniejszych elementów regeneracji. Amerykańska Akademia Medycyny Snu (Paruthi i in. 2016) zaleca, żeby dzieci w wieku 6-12 lat spały 9-12 godzin na dobę, a nastolatki w wieku 13-18 lat 8-10 godzin. Trener nie kontroluje snu, ale może o nim rozmawiać z dzieckiem i rodzicem, szczególnie gdy pojawiają się sygnały zmęczenia.

Niepokojące sygnały to ciągłe zmęczenie, częste kontuzje, spadek wyników, a u starszych zawodniczek opóźnione lub zanikające miesiączki. To powód do rozmowy z rodzicem i konsultacji z lekarzem. Chodzi tu o możliwy niedobór energii w sporcie (RED-S, Mountjoy i in. 2023). Rozmowa dotyczy wyłącznie rodzica, bez komentowania wagi czy sylwetki dziecka.

Pytanie o bóle przed treningiem

Każdy trening zaczyna się zbiórką. Dziecko sygnalizuje, jak się czuje, a trener zawsze pyta, czy są jakieś bóle albo kontuzje. Pytasz każde dziecko, każdego dnia, bez wyjątków. Odpowiedź ma wpływ na dzisiejszą sesję.

  • Trener pyta o bóle i kontuzje i dostosowuje trening.
  • Rodzice informują trenera o bólach, urazach i chorobach dziecka. Warto ustalić to w regulaminie klubu.
  • Fizjoterapeuta: przy bólu lub urazie trener kieruje do niego dziecko. Dobrze mieć specjalistę, z którym klub współpracuje.

Dane o zdrowiu dzieci, takie jak bóle, urazy czy wzrost, wymagają zgody opiekunów prawnych. Zapisuj tylko to, co potrzebne, najlepiej inicjałami zamiast nazwisk, i nie pokazuj ich grupie.

Godziny w tygodniu a wiek dziecka

W literaturze sportowej funkcjonuje wskazówka, że liczba godzin treningu w tygodniu nie powinna przekraczać wieku dziecka w latach, bo powyżej tej granicy rośnie ryzyko kontuzji (Jayanthi i in. 2015). To wskazówka z badania, a nie przepis. Sportowy wyczyn tę granicę często przekracza, i wymaga wtedy monitoringu: snu, oceny obciążenia po treningu, dni bez treningu i stałej współpracy z lekarzem lub fizjoterapeutą. Zalecenia mówią też o co najmniej jednym dniu w tygodniu bez organizowanego treningu danej dyscypliny (Brenner i in. 2016). O tym, ile siły mieści się w takim tygodniu, piszemy we wpisie Ile siły w treningu gimnastyki? Dlaczego więcej nie znaczy lepiej.

Sygnały z sali i co robisz

Co zauważaszCo robisz
Bardzo wysokie oceny treningu kilka razy z rzęduNastępna sesja lżejsza, rozmowa z zawodniczką
Wyniki spadają mimo pracySpokojniejszy tydzień: nowe elementy, zabawa, lekka siła
Zmęczenie i gorszy sen przez kilka dniMniej serii, rozmowa z rodzicem
Dziecko traci chęć do treninguOdpoczynek i rozmowa, nigdy kara
Ostry lub narastający ból, obrzękStop, rodzic i lekarz lub fizjoterapeuta. Nie trenujesz przez ból

Obciążenie zwiększane gwałtownie z tygodnia na tydzień zwiększa ryzyko kontuzji (Soligard i in. 2016) i choroby (Schwellnus i in. 2016), dlatego zmiany w planie powinny być stopniowe. Więcej o skoku wzrostowym, który wpływa na odczuwanie obciążenia, we wpisie Skok wzrostowy u gimnastyczki: co widzisz na sali i co robisz. O ustawieniu siły wokół zawodów piszemy we wpisie Siła przed zawodami w gimnastyce. Całość tematu znajdziesz w przewodniku dla trenera.

Najczęstsze pytania

Jak często pytać dziecko o zmęczenie?

Po każdym treningu skala zajmuje kilka sekund, a pytanie o bóle przed treningiem powinno paść codziennie. Ważniejsza od częstości jest konsekwencja: dziecko ma wiedzieć, że odpowiedź ma znaczenie.

Ile snu potrzebuje dziecko trenujące?

Zalecenia dla populacji ogólnej wskazują 9-12 godzin dla dzieci w wieku 6-12 lat i 8-10 godzin dla nastolatków w wieku 13-18 lat (Paruthi i in. 2016). Konkretne potrzeby dziecka ocenia lekarz.

Kiedy rozmawiać z rodzicem?

Gdy zmęczenie, gorszy sen, spadek wyników albo ból utrzymują się przez kilka dni, a także zawsze, gdy pojawia się ostry lub narastający ból, obrzęk albo ból w spoczynku. W sprawach zdrowia dziecka decyzje podejmuje lekarz.

Źródła

  • Foster C i in. A new approach to monitoring exercise training. J Strength Cond Res 2001;15(1):109-15.
  • Paruthi S i in. Recommended amount of sleep for pediatric populations. J Clin Sleep Med 2016;12(6):785-86.
  • Mountjoy M i in. 2023 IOC consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). Br J Sports Med 2023;57:1073-97.
  • Jayanthi NA i in. Am J Sports Med 2015;43(4):794-801; Brenner JS i in. Pediatrics 2016;138(3):e20162148.
  • Soligard T i in. Br J Sports Med 2016;50(17):1030-41; Schwellnus M i in. Br J Sports Med 2016;50(17):1043-52.
Patryk Krosowski
Patryk Krosowski

Trener gimnastyki sportowej kobiet i przygotowania motorycznego, założyciel i trener główny Olympic Gymnastics Częstochowa. Zaczynał w parku trampolin, potem były szkolenia i staże w Salerno, Rzymie, Oslo i Stuttgarcie. Autor podręcznika „Siła, która ma plan”.

Materiał edukacyjny. Ćwiczenia prowadzi wykwalifikowany trener, z asekuracją tam, gdzie jej potrzeba. Tekst nie zastępuje porady lekarza ani fizjoterapeuty. Przy ostrym lub narastającym bólu, obrzęku albo bólu w spoczynku: stop, rodzic i lekarz.