Zdrowie i rozgrzewka

Skok wzrostowy u gimnastyczki: co widzisz na sali i co robisz

Trener koryguje stanie na rękach przy drabince

Dziewczynka, która jeszcze niedawno robiła wszystkie ćwiczenia czysto, nagle ma kłopoty z koordynacją, gorsze wyniki i narzeka na ból pięt. Trener zastanawia się, czy to lenistwo, brak koncentracji czy coś poważniejszego. Bardzo często odpowiedzią jest skok wzrostowy: okres szybkiego wzrostu, który zmienia ciało dziecka szybciej, niż dziecko jest w stanie się do tego przyzwyczaić.

Ten wpis opisuje, co widać na sali w tym okresie i co robi trener. Ma charakter edukacyjny: nie zastępuje porady lekarza ani fizjoterapeuty, a ocenę dojrzałości i zdrowia dziecka zawsze zostawia specjalistom. Jak uwzględniamy skok wzrostowy w planie siły, opisujemy w podręczniku.

Czym jest skok wzrostowy i kiedy zwykle się zaczyna

Dojrzewanie trwa kilka lat, a jego tempo jest u każdej dziewczynki inne. Przyspieszenie wzrostu przypada zwykle na wiek około 10-13 lat, a pierwsza miesiączka pojawia się zwykle po jego szczycie. U gimnastyczek bywa później niż u rówieśniczek.

W tym okresie przez około rok siła względna może spaść, a pięty, kolana i nadgarstki są wrażliwe na przeciążenia. To nie jest wina dziecka ani trenera: proporcje ciała zmieniają się szybko i dziecko musi się do nich przyzwyczaić. Badania opisują też przypadki bólu nadgarstka i urazu płytki wzrostowej u młodych gimnastyków (DiFiori i in. 2002), co jest jednym z powodów, dla których w tym czasie obserwujemy dzieci szczególnie uważnie.

Co widzisz na sali i co robisz

Co widziszCo robisz
Szybki przyrost wzrostu, dłuższe nogi i ręceDźwignie się zmieniają, więc znane ćwiczenia robią się trudniejsze. To nie jest brak pracy zawodniczki
Gorsza koordynacja, „nowe” nogi, spadek wynikówŁatwiejsza wersja ćwiczenia na czas problemu, czysty kształt. Nigdy kara za wynik
Ból pięty, kolana lub nadgarstka przy skokach, lądowaniach i podporachWyraźnie mniej skoków i lądowań, mniej podporów. Ostry lub narastający ból, obrzęk albo ból w spoczynku: stop i lekarz od razu

Najważniejsza zasada brzmi: wynik gorszy niż wcześniej nie jest powodem do pretensji. Zanim ocenisz dziecko, sprawdź sen, chorobę i to, czy nie jest w okresie szybkiego wzrostu. Więcej o tym, jak mierzyć siłę i interpretować wyniki, piszemy we wpisie Jak mierzyć siłę dzieci w gimnastyce i nie wpaść w pięć pułapek.

Wzrost i waga: robią to rodzice, nie trener

Mierzenie i ważenie dzieci zawsze należą do rodziców, a nie do trenera. To rodzic może mierzyć wzrost dziecka regularnie i poinformować trenera o wyraźnie szybszym przyroście. Razem z gorszą koordynacją albo bólem traktujesz to jako sygnał skoku wzrostowego. Dojrzałość biologiczną ocenia lekarz. W literaturze opisano metody oceny dojrzałości na podstawie pomiarów ciała (Mirwald i in. 2002), ale to narzędzie dla specjalistów, a nie dla trenera.

Kiedy do lekarza

Poniższe zalecenia są adresowane do rodzica i lekarza. Nie są progiem dla trenera i trener ich nie ocenia.

  • Dojrzewanie. Brak zmian pokwitaniowych do około 13. roku życia albo brak pierwszej miesiączki do około 15. roku życia, a u zawodniczek z dużym obciążeniem treningowym także wcześniej: rodzic zgłasza to lekarzowi.
  • Niedobór energii w sporcie (RED-S). Opóźnione lub zanikające miesiączki, złamania zmęczeniowe, częste urazy i choroby, ciągłe zmęczenie, zmiany w jedzeniu (Mountjoy i in. 2023). Rozmowa tylko z rodzicem, bez komentowania wagi, i lekarz.

Czego trener nie robi (granice)

  • Nie mierzy ani nie waży dzieci i nie komentuje wagi, sylwetki ani wyglądu ciała.
  • Nie porównuje wzrostu ani wyników dzieci przy grupie.
  • Nie pyta zawodniczki o miesiączkę. Informację przekazuje rodzic, a trener reaguje na sygnały z sali.
  • Informacje o wzroście i bólach dostaje od rodzica, zapisuje je za jego zgodą i nie pokazuje grupie.

Co powiedzieć rodzicowi

Przykładowa rozmowa

„Zauważyłem, że Pani córka ostatnio jest mniej pewna w ćwiczeniach i narzeka na ból pięt. To może mieć związek z okresem szybkiego wzrostu, który u dziewcząt zwykle przypada na wiek 10-13 lat. Na treningach ograniczę skoki i będę uważnie obserwować. Jeśli ból się utrzymuje albo jest ostry, proszę skonsultować go z lekarzem. Gdyby zauważyła Pani coś niepokojącego w domu, proszę dać mi znać.”

Taka rozmowa nie diagnozuje i nie obiecuje, tylko opisuje obserwację, plan na treningu i odsyła do lekarza. O ustawianiu obciążenia w tym okresie piszemy też we wpisach o lądowaniach i skokach, o przysiadzie na jednej nodze i o ocenie zmęczenia i obciążenia. O tym, czy dzieci w ogóle mogą trenować siłę, piszemy we wpisie Czy dzieci mogą trenować siłę? Co mówi nauka, a co mity. Całość tematu znajdziesz w przewodniku dla trenera.

Najczęstsze pytania

Czy w skoku wzrostowym przerwać trening?

Podstawą jest dostosowanie obciążenia, a nie automatyczna przerwa: ograniczyć skoki i lądowania, wrócić do łatwiejszych wersji ćwiczeń i uważnie obserwować dziecko. Przy ostrym lub narastającym bólu, obrzęku albo bólu w spoczynku: stop i konsultacja z lekarzem.

Czy dziewczynce wolno skakać w tym okresie?

Skoki zwykle się ogranicza, a nie eliminuje: mniej kontaktów z podłożem i spokojniejsze wersje ćwiczeń. Decyzja zależy od samopoczucia dziecka i, w razie bólu, od lekarza lub fizjoterapeuty.

Kto ocenia dojrzałość?

Lekarz. Trener nie diagnozuje dojrzewania: obserwuje sygnały z sali, dostosowuje obciążenie i rozmawia z rodzicem.

Źródła

  • DiFiori JP i in. Wrist pain, distal radial physeal injury, and ulnar variance in young gymnasts. Am J Sports Med 2002;30(6):879-85.
  • Mirwald RL i in. An assessment of maturity from anthropometric measurements. Med Sci Sports Exerc 2002;34(4):689-94.
  • Mountjoy M i in. 2023 IOC consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). Br J Sports Med 2023;57:1073-97.
  • Patryk Krosowski, „Siła, która ma plan”, część Wiedza.
Patryk Krosowski
Patryk Krosowski

Trener gimnastyki sportowej kobiet i przygotowania motorycznego, założyciel i trener główny Olympic Gymnastics Częstochowa. Zaczynał w parku trampolin, potem były szkolenia i staże w Salerno, Rzymie, Oslo i Stuttgarcie. Autor podręcznika „Siła, która ma plan”.

Materiał edukacyjny. Ćwiczenia prowadzi wykwalifikowany trener, z asekuracją tam, gdzie jej potrzeba. Tekst nie zastępuje porady lekarza ani fizjoterapeuty. Przy ostrym lub narastającym bólu, obrzęku albo bólu w spoczynku: stop, rodzic i lekarz.